Zasada pierwszeństwa prawa UE
Prawo Unii Europejskiej ma pierwszeństwo przed prawem krajowym państw członkowskich w zakresie kompetencji przekazanych Unii przez te państwa.
Oznacza to, że jeżeli polska ustawa jest sprzeczna z prawem UE w obszarze należącym do kompetencji Unii, sąd lub organ państwowy powinien zastosować prawo unijne.
Zasada ta została wypracowana przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej już w latach 60. XX wieku, przede wszystkim w orzeczeniu Costa przeciwko ENEL z 1964 roku.
W samym Traktacie z Lizbony z 2009 roku — ratyfikowanym przez Polskę zgodnie z art. 90 Konstytucji RP — nie ma przepisu wprost stwierdzającego, że „prawo UE jest nadrzędne nad konstytucjami państw członkowskich”.
Jednak do Aktu końcowego konferencji przyjmującej Traktat z Lizbony dołączono deklarację dotyczącą zasady pierwszeństwa prawa UE.
Deklaracja dotycząca pierwszeństwa prawa UE
Deklaracja nr 17 dołączona do Traktatu z Lizbony
Konferencja przypomniała, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości UE traktaty i prawo przyjęte przez Unię mają pierwszeństwo przed prawem państw członkowskich — na warunkach określonych w tym orzecznictwie.
Do deklaracji dołączono również opinię Służby Prawnej Rady UE z 22 czerwca 2007 r., w której wskazano m.in.:
„Z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości wynika, że pierwszeństwo prawa wspólnotowego stanowi podstawową zasadę tego prawa.”
Podkreślono również, że zasada pierwszeństwa obowiązuje niezależnie od tego, że nie została literalnie wpisana do traktatów.
Co oznaczało wejście w życie Traktatu z Lizbony?
Traktat z Lizbony znacząco wzmocnił kompetencje Unii Europejskiej oraz nadał Karcie Praw Podstawowych UE moc prawną równą traktatom.
Rozszerzono także rolę Trybunału Sprawiedliwości UE w kontrolowaniu przestrzegania prawa unijnego przez państwa członkowskie.
W praktyce oznaczało to, że:
- sądy krajowe państw UE stały się jednocześnie sądami unijnymi,
- sędziowie krajowi mają obowiązek stosowania prawa UE,
- niezależność sądów i niezawisłość sędziów zostały uznane za element skutecznej ochrony prawa unijnego,
- Komisja Europejska i TSUE uzyskały możliwość oceniania zmian w krajowym wymiarze sprawiedliwości, jeśli mogą one wpływać na stosowanie prawa UE.
Podstawy traktatowe
1. Artykuł 2 Traktatu o Unii Europejskiej
UE opiera się na wartościach takich jak:
- państwo prawne,
- demokracja,
- prawa człowieka.
W orzecznictwie TSUE zasada państwa prawnego obejmuje m.in.:
- niezależność sądów,
- niezawisłość sędziów,
- skuteczną kontrolę sądową.
2. Artykuł 19 ust. 1 TUE
Państwa członkowskie mają obowiązek zapewnienia skutecznej ochrony sądowej w dziedzinach objętych prawem UE.
Na tej podstawie TSUE wielokrotnie orzekał, że:
- sądy muszą być niezależne od wpływów politycznych,
- sędziowie muszą być chronieni przed naciskami,
- system dyscyplinarny wobec sędziów nie może służyć kontroli politycznej.
3. Karta Praw Podstawowych UE — art. 47
Po wejściu w życie Traktatu z Lizbony Karta uzyskała moc równą traktatom.
Art. 47 gwarantuje:
- prawo do skutecznego środka prawnego,
- prawo do sprawiedliwego procesu,
- prawo do rozpoznania sprawy przez niezależny i bezstronny sąd.
Jest to jeden z najczęściej przywoływanych przepisów dotyczących niezależności sądów.
Ważne rozróżnienie
UE nie organizuje całego wymiaru sprawiedliwości państw członkowskich — pozostaje to kompetencją krajów.
Jednak jeśli sądy krajowe stosują prawo UE, muszą spełniać standard niezależności wymagany przez Unię.
Dlatego TSUE uznał, że niezależność sądów nie jest wyłącznie „wewnętrzną sprawą państwa”, gdy wpływa na stosowanie prawa unijnego.
Spór wokół reform sądownictwa w Polsce
Po wejściu w życie Traktatu z Lizbony relacja między prawem UE a prawem krajowym stała się szczególnie istotna w obszarze wymiaru sprawiedliwości.
W Polsce największe spory pojawiły się po reformach sądownictwa prowadzonych po 2015 roku.
Instytucje UE uznały, że część zmian może naruszać zasadę niezależności sądów i trójpodziału władz.
Dotyczyło to m.in.:
- zmian w Sądzie Najwyższym,
- sposobu powoływania Krajowej Rady Sądownictwa,
- systemu odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów,
- działalności Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego.
TSUE wielokrotnie podkreślał, że państwa członkowskie mają prawo reformować sądownictwo, ale nie mogą naruszać standardów niezależności wynikających z prawa UE oraz art. 19 TUE.
Również Europejski Trybunał Praw Człowieka wydawał orzeczenia dotyczące prawa do niezależnego sądu i prawidłowo obsadzonego składu orzekającego.
Stanowisko Polski
W Polsce obowiązuje stanowisko, że najwyższym prawem pozostaje Konstytucja RP.
Polski Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie podkreślał, że:
- Polska dobrowolnie przekazała UE część kompetencji,
- nie przekazała jednak całej suwerenności,
- Konstytucja RP pozostaje najwyższym aktem prawa w Polsce.
Jednocześnie TSUE stoi na stanowisku, że w zakresie kompetencji przekazanych Unii państwa członkowskie są zobowiązane zapewnić pełną skuteczność prawa UE.
To właśnie napięcie między zasadą pierwszeństwa prawa UE a nadrzędnością konstytucji krajowych stanowi jedno z najważniejszych zagadnień współczesnego prawa europejskiego.
Reasumując
- prawo UE ma pierwszeństwo przed ustawami krajowymi w obszarach objętych kompetencjami UE,
- Konstytucja RP pozostaje formalnie najwyższym aktem prawa w Polsce,
- w przypadku trwałej i poważnej sprzeczności między Konstytucją RP a prawem UE państwo musiałoby:
- zmienić konstytucję,
- doprowadzić do zmiany prawa UE,
- albo — w skrajnym przypadku — rozważyć wystąpienie z Unii Europejskie
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz